HPV چیست؟ علائم، راه‌های انتقال، تشخیص و روش‌های درمان

HPV مخفف ویروس پاپیلومای انسانی (human papillomavirus) است؛ گروهی از ویروس‌ها که ده‌ها نوع مختلف دارند. عفونت تناسلی با HPV شایع‌ترین عفونت منتقل‌شونده از راه تماس جنسی است [۲]. بیشتر افراد فعال از نظر جنسی در طول زندگی خود دست‌کم یک بار با آن مواجه می‌شوند و اغلب هم متوجه نمی‌شوند، چون بیشتر عفونت‌ها بی‌علامت‌اند و به‌مرور از بین می‌روند [۲].

این دو واقعیت باید کنار هم دیده شوند: HPV بسیار شایع است و معمولاً بی‌خطر می‌گذرد، اما تعداد کمی از انواع آن می‌توانند با ایجاد زگیل یا با تغییرات پیش‌سرطانی و سرطان مرتبط باشند. پس «HPV داشتن» به‌تنهایی نه یعنی سرطان و نه یعنی نادیده گرفتنش.

پاسخ کوتاه

• HPV چیست؟ گروهی از ویروس‌ها؛ برخی انواع پوست و مخاط تناسلی را درگیر می‌کنند [۲].
• علائم: بیشتر عفونت‌ها بی‌علامت‌اند؛ برخی انواع می‌توانند زگیل ایجاد کنند [۱][۲].
• خطر: بیش از ۹۰٪ عفونت‌های جدید به‌مرور پاک می‌شوند؛ عفونت پایدار با انواع پرخطر است که ریسک سرطان دارد [۱][۲].
• درمان: برای خود ویروس درمان قطعی وجود ندارد؛ زگیل‌ها و ضایعات پیش‌سرطانی درمان می‌شوند [۱].
• پیشگیری: واکسیناسیون پیش از تماس، غربالگری مناسب و استفاده از کاندوم (محافظت جزئی) [۱][۳].

انواع HPV: کم‌خطر و پرخطر

از نظر بالینی انواع HPV را به دو دستهٔ کلی تقسیم می‌کنند:

• انواع کم‌خطر (غیرانکوژن): مثل نوع ۶ و ۱۱ که تقریباً همهٔ موارد زگیل تناسلی را ایجاد می‌کنند [۱][۲]. این انواع سرطان نمی‌دهند.
• انواع پرخطر (انکوژن): مثل ۱۶ و ۱۸ که حدود ۷۰٪ سرطان‌های دهانهٔ رحم و درصد بیشتری از سایر سرطان‌های مرتبط با HPV را باعث می‌شوند [۲]. عفونت پایدار با این انواع در تقریباً همهٔ سرطان‌های دهانهٔ رحم و در برخی سرطان‌های واژن، فرج، آلت تناسلی، مقعد و ناحیهٔ دهان‌وحلق نقش دارد [۱].

نوع کم‌خطر و پرخطر هم‌زمان نیز می‌توانند وجود داشته باشند؛ برای همین وجود زگیل، دربارهٔ وضعیت ویروس‌های پرخطر چیزی مطمئن نمی‌گوید و برعکس.

راه‌های انتقال

HPV تناسلی از راه تماس مستقیم پوست‌به‌پوست در فعالیت جنسی منتقل می‌شود [۲][۴]. چند نکتهٔ مهم:

• انتقال می‌تواند حتی بدون هیچ ضایعهٔ قابل‌مشاهده رخ دهد [۱].
• شریک‌های جنسی معمولاً ویروس را با هم شریک‌اند، حتی اگر فقط یکی یا هیچ‌کدام علامتی نداشته باشد [۱].
• کاندوم در صورت استفادهٔ مداوم و صحیح احتمال انتقال را کم می‌کند، اما محافظت کامل نیست، چون ویروس نواحی پوششی‌نشده را هم درگیر می‌کند [۱][۴].
• تشخیص زمان دقیق ابتلا معمولاً ممکن نیست؛ زگیل یا نتیجهٔ مثبت می‌تواند ماه‌ها تا سال‌ها پس از ابتلا ظاهر شود [۱]. بنابراین یک آزمایش مثبت به‌تنهایی دربارهٔ «چه زمانی» یا «از چه کسی» اطلاعات قطعی نمی‌دهد.

علائم HPV: چرا اغلب هیچ نشانه‌ای نیست؟

بیشتر عفونت‌ها بی‌علامت‌اند و بدن آن‌ها را پاک می‌کند [۲]. در صورت بروز علامت، رایج‌ترین آن زگیل تناسلی است؛ برآمدگی‌هایی که می‌تواند صاف، برآمده یا دارای پایه باشد و معمولاً بدون علامت است، اما گاهی خارش یا درد دارد [۱]. جزئیات را در زگیل تناسلی چیست بخوانید.

عفونت با انواع پرخطر معمولاً هیچ علامتی ندارد. تغییرات پیش‌سرطانی دهانهٔ رحم اغلب از راه غربالگری پیدا می‌شوند، نه با علائم. پس نبودن علامت به‌معنای نبودن مشکل نیست و علائم مبهم هم به‌تنهایی نشانهٔ HPV نیستند.

HPV در زنان و مردان

زنان. مهم‌ترین پیامد پرخطر HPV سرطان دهانهٔ رحم است که بخش زیادی از آن با غربالگری منظم قابل پیشگیری یا تشخیص زودهنگام است. در واقع سرطان دهانهٔ رحم تنها سرطان مرتبط با HPV است که برای آن غربالگری روتین توصیه می‌شود [۱]. نوع و فواصل غربالگری (پاپ‌اسمیر، آزمایش HPV یا هر دو) بر اساس سن و سابقه توسط پزشک/متخصص زنان تعیین می‌شود.

مردان. بیشتر مردان هیچ علامتی ندارند. HPV در مردان می‌تواند زگیل تناسلی ایجاد کند و در موارد کمتر با سرطان‌های آلت تناسلی، مقعد و دهان‌وحلق مرتبط باشد [۱][۳]. برای مردان آزمایش غربالگری روتین HPV وجود ندارد؛ ارزیابی بر اساس علائم و شرایط فردی انجام می‌شود [۱].

تشخیص

• زگیل تناسلی معمولاً با معاینهٔ بالینی تشخیص داده می‌شود؛ آزمایش HPV برای تشخیص یا هدایت درمان زگیل توصیه نمی‌شود، چون نتیجه تأییدکنندهٔ ضایعه نیست [۱].
• غربالگری دهانهٔ رحم با پاپ‌اسمیر و/یا آزمایش HPV انجام می‌شود و هدفش یافتن تغییرات پیش‌سرطانی است [۱].
• ضایعات غیرعادی (رنگدانه‌دار، سفت، خونریزی‌دهنده، زخم‌شده یا چسبیده به بافت زیرین) ممکن است نیاز به بیوپسی داشته باشند [۱].

توجه: نتیجهٔ آزمایش باید توسط پزشک تفسیر شود. مثبت شدن آزمایش به معنای سرطان نیست و نبودن علامت به معنای منفی بودن نیست.

درمان HPV

• برای خود ویروس درمان اختصاصی و قطعی وجود ندارد؛ در بیشتر افراد سیستم ایمنی طی زمان عفونت را پاک می‌کند [۲].
• زگیل‌ها با روش‌های مختلف (موضعی، فریز کردن، برداشتن جراحی و...) درمان می‌شوند، اما این درمان‌ها ویروس را به‌طور قطعی ریشه‌کن نمی‌کنند و عود شایع است [۱]. ببینید: زگیل تناسلی چیست و چگونه درمان می‌شود.
• ضایعات پیش‌سرطانی دهانهٔ رحم پس از تشخیص، پیگیری یا درمان اختصاصی دارند.

پیشگیری و واکسن HPV

واکسن‌ها از عفونت‌های جدید پیشگیری می‌کنند، اما عفونت یا ضایعهٔ موجود را درمان نمی‌کنند و وقتی پیش از تماس با ویروس تزریق شوند بهترین نتیجه را دارند [۱][۲]. واکسن ۹ظرفیتی انواع ۶، ۱۱، ۱۶، ۱۸، ۳۱، ۳۳، ۴۵، ۵۲ و ۵۸ را پوشش می‌دهد [۳]. در برنامه‌های بین‌المللی، واکسیناسیون معمول در سن ۱۱ تا ۱۲ سالگی توصیه می‌شود و می‌تواند از ۹ سالگی شروع شود [۳][۴].

سازمان جهانی بهداشت در ۲۰۲۲ اعلام کرد که برنامهٔ یک‌دوزی در گروه‌های سنی جوان‌تر حفاظتی قابل‌مقایسه با برنامهٔ چنددوزی دارد؛ این گزینه برای همهٔ گروه‌ها (مثلاً افراد با نقص ایمنی) یکسان نیست [۵]. تعداد دوزها به سن شروع، وضعیت ایمنی و دستورالعمل محلی بستگی دارد. دسترسی، نوع واکسن و برنامهٔ اجرایی در ایران را باید از پزشک یا مراکز مجاز جویا شوید.

برای کاهش خطر می‌توان اقدامات زیر را ترکیب کرد: واکسیناسیون در سن مناسب، غربالگری منظم دهانهٔ رحم، استفاده از کاندوم و گفت‌وگوی روشن با پزشک دربارهٔ سؤال‌ها [۱][۴].

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

• مشاهدهٔ برجستگی یا ضایعهٔ جدید در ناحیهٔ تناسلی یا مقعدی
• خونریزی غیرعادی، درد یا ترشح مداوم
• نتیجهٔ آزمایش HPV یا پاپ‌اسمیر غیرطبیعی و نیاز به تفسیر
• سؤال دربارهٔ واکسیناسیون یا برنامهٔ غربالگری
• نگرانی دربارهٔ تماس جنسی با فردی مبتلا

باورهای رایج نادرست

• «HPV یعنی سرطان.» نه؛ بیشتر عفونت‌ها پاک می‌شوند و فقط عفونت پایدار با انواع پرخطر خطر ایجاد می‌کند [۱][۲].
• «زگیل یعنی نوع پرخطر.» نه؛ زگیل تناسلی عمدتاً با انواع کم‌خطر ۶ و ۱۱ مرتبط است [۱].
• «وجود HPV یعنی فرد خیانت کرده است.» این نتیجه‌گیری نادرست است؛ زمان ابتلا را معمولاً نمی‌توان تعیین کرد و عفونت ممکن است سال‌ها پنهان بماند [۱].
• «کاندوم کاملاً محافظت می‌کند.» خطر را کم می‌کند، ولی جلوگیری کامل نیست [۱][۴].
• «واکسن، عفونت موجود را درمان می‌کند.» خیر؛ واکسن پیشگیرانه است [۱][۲].
• «مردان لازم نیست نگران باشند.» مردان هم مبتلا و ناقل می‌شوند و از واکسن سود می‌برند [۳].

جمع‌بندی

HPV شایع است، اغلب علامتی ندارد و در بیشتر موارد بدون عارضه از بین می‌رود. ابزارهای اصلی مدیریت آن واکسیناسیون، غربالگری مناسب و ارزیابی به‌موقع ضایعات هستند. مواجهه با این مسئله نیازی به احساس گناه یا قضاوت ندارد؛ آنچه کمک می‌کند اطلاعات دقیق و پیگیری پزشکی است.