عفونت ادراری چیست؟ علائم، تشخیص و زمان مراجعه به پزشک

عفونت ادراری (urinary tract infection، UTI) زمانی رخ می‌دهد که میکروب‌ها، معمولاً باکتری‌ها، در بخشی از دستگاه ادراری، یعنی کلیه‌ها، حالب‌ها، مثانه یا مجرا، رشد کنند. عفونت مثانه (سیستیت) شایع‌ترین نوع است و اگر درمان نشود می‌تواند به کلیه برسد [۱].

علائم ادراری فقط با عفونت ایجاد نمی‌شوند؛ چند بیماری دیگر هم می‌توانند شبیه آن باشند [۲]. برای همین، نه هر سوزش ادراری عفونت است و نه هر عفونتی با هر دارویی درمان می‌شود. هدف این مطلب کمک به تشخیص علائم، شناخت نشانه‌های هشدار و روشن کردن نقش آزمایش و مقاومت آنتی‌بیوتیکی است.

پاسخ کوتاه

• علائم شایع (مثانه): سوزش هنگام ادرار، احساس نیاز مکرر و فوری به ادرار، درد یا ناراحتی زیر شکم، ادرار کدر، خونی یا بدبو [۱].
• علائم کلیه: تب، لرز، درد پهلو یا کمر، تهوع و استفراغ [۲][۵].
• تشخیص: شرح حال، معاینه و آزمایش ادرار؛ گاهی کشت ادرار [۱][۴].
• درمان: عفونت‌های باکتریایی معمولاً با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شوند؛ انتخاب دارو باید توسط پزشک باشد [۱].
• زمان مراجعه: تب، درد پهلو، بارداری، علائم در مردان و کودکان یا علائم مکرر نیاز به بررسی دارد.

علائم عفونت ادراری

عفونت پایینی (مثانه و مجرا). سوزش هنگام ادرار، نیاز مکرر به ادرار، درد یا فشار در قسمت پایین شکم، ادرار کدر، خونی یا بدبو، و گاهی احساس ناخوشی عمومی [۱][۲].

عفونت بالایی (کلیه). درد در پهلو، کمر یا اطراف ناحیهٔ تناسلی، تب، لرز، تهوع و استفراغ [۲][۵]. این علائم نشان می‌دهد عفونت از مثانه فراتر رفته و باید فوری‌تر بررسی شود [۵].

در سالمندان علائم ممکن است غیرمعمول باشد (مثلاً بی‌قراری یا گیجی)، پس در صورت تغییر ناگهانی رفتار و بی‌حالی، ارزیابی پزشکی لازم است.

عفونت کلیه (پیلونفریت): چرا جدی‌تر است؟

عفونت کلیه معمولاً با تب و درد پهلو یا کمر، لرز و تهوع همراه است و نسبت به عفونت مثانه جدی‌تر است [۲][۵]. اگر علائم مثانه با تب یا درد پهلو همراه شد، به‌جای انتظار یا مصرف خودسرانهٔ دارو باید سریع به پزشک مراجعه کرد.

چه کسانی باید سریع‌تر به پزشک مراجعه کنند؟

• تب، لرز، درد پهلو یا کمر، تهوع یا استفراغ [۵]
• وجود خون در ادرار
• بارداری (در بارداری حتی باکتری بدون علامت هم بررسی می‌شود) [۳]
• مردان و کودکان با علائم ادراری
• ضعف ایمنی، سنگ کلیه، سوند ادراری یا بیماری‌های زمینه‌ای
• علائمی که پس از چند روز بهتر نمی‌شود یا بدتر می‌شود
• علائم مکرر

تشخیص

پزشک با پرسش دربارهٔ علائم و سابقه، معاینه و آزمایش‌های مناسب تشخیص می‌دهد [۱]. آزمایش ادرار (اورینالیز) وجود التهاب یا باکتری را نشان می‌دهد و کشت ادرار نوع باکتری و آنتی‌بیوگرام حساسیت آن به داروها را مشخص می‌کند. کشت به‌ویژه در موارد عفونت مکرر، عفونت پیچیده یا نبود پاسخ به درمان اهمیت دارد.

نکتهٔ مهم: وجود باکتری در ادرار همیشه به معنای عفونت نیست. به وضعیتی که باکتری هست اما علامتی نیست «باکتریوری بدون علامت» می‌گویند. طبق رهنمود IDSA، در بیشتر افراد نیازی به درمان آن نیست؛ استثناهای مهم بارداری و برخی اقدامات اورولوژیک‌اند [۳]. یعنی «آزمایش مثبت + بدون علامت» همیشه به معنای مصرف آنتی‌بیوتیک نیست؛ تصمیم با پزشک است.

عفونت ادراری مکرر

در رهنمود انجمن اورولوژی آمریکا، عفونت ادراری در صورتی مکرر تلقی می‌شود که دو بار یا بیشتر طی شش ماه یا سه بار یا بیشتر طی یک سال رخ دهد (این تعریف دربارهٔ زنان بدون عارضهٔ زمینه‌ای است) [۴]. همان رهنمود توصیه می‌کند در هر دورهٔ علامت‌دار، پیش از شروع درمان آزمایش ادرار و کشت انجام شود و باکتریوری بدون علامت درمان نشود [۴].

اگر عفونت مکرر دارید، پزشک ممکن است عوامل زمینه‌ای (سنگ، مشکلات ساختاری یا عملکردی، دیابت، یائسگی، ارتباط با فعالیت جنسی و...) را بررسی و راهبرد پیشگیری فردی طراحی کند.

عفونت ادراری مقاوم به آنتی‌بیوتیک

در سال‌های اخیر مقاومت میکروب‌های ادراری به دارو افزایش یافته است و این موضوع به «آسیب جانبی» مصرف مکرر آنتی‌بیوتیک‌ها مرتبط دانسته می‌شود [۴]. یعنی مصرف زیاد یا نابجای دارو، شانس گزینه‌های مؤثر را برای بعدها کم می‌کند [۶].

اگر عفونتی به داروهای معمول پاسخ ندهد، پزشک معمولاً کشت و آنتی‌بیوگرام، بررسی علل زمینه‌ای و انتخاب داروی هدفمند را در نظر می‌گیرد. این موارد ممکن است به ارزیابی تخصصی، داروی متفاوت یا حتی بستری نیاز داشته باشند. جزئیات بیشتر: مقاومت آنتی‌بیوتیکی چیست.

چرا نباید خودسرانه آنتی‌بیوتیک مصرف کرد؟

• ممکن است علائم شما ناشی از عفونت نباشد [۲].
• دارو ممکن است برای میکروب شما مناسب نباشد.
• آنتی‌بیوتیک ناقص یا اشتباه می‌تواند علائم را موقتاً بپوشاند و عفونت را پنهان کند.
• استفاده از داروی باقی‌ماندهٔ قبلی توصیه نمی‌شود.
• مصرف نابجا مقاومت را افزایش می‌دهد [۶].

پیشگیری

• نوشیدن مایعات کافی؛ در منابع NIDDK نوشیدن مقدار زیاد مایعات ممکن است به پیشگیری از عفونت مثانه کمک کند و آب بهترین انتخاب است [۱].
• پوشیدن لباس گشاد و راحت [۱].
• ادرار کردن به‌موقع و بدون نگه‌داشتن طولانی.
• رعایت بهداشت شخصی و درمان علل زمینه‌ای.
• پیگیری پزشکی در عفونت مکرر و پرهیز از خوددرمانی.

باورهای رایج نادرست

• «سوزش ادرار یعنی حتماً عفونت.» علل دیگری هم دارد [۲].
• «اگر آزمایش باکتری نشان داد باید آنتی‌بیوتیک بخورم.» بدون علامت معمولاً نیازی نیست، مگر در موارد خاص مثل بارداری [۳].
• «علائم که بهتر شد دارو را قطع کنم.» مدت درمان را پزشک تعیین می‌کند؛ نه خودسرانه قطع کنید و نه خودسرانه ادامه دهید.
• «فقط با خوردن آب درمان می‌شود.» مایعات به پیشگیری و راحتی کمک می‌کنند اما جایگزین درمان در عفونت فعال نیست [۱].

جمع‌بندی

عفونت ادراری شایع و معمولاً درمان‌پذیر است، اما علائم هشدار (تب، درد پهلو، بارداری، مردان و کودکان) و الگوهای مکرر یا مقاوم را باید جدی گرفت. آزمایش و کشت ادرار، تفسیر آن توسط پزشک و پرهیز از خوددرمانی، هم به بیمار کمک می‌کند و هم از گسترش مقاومت آنتی‌بیوتیکی جلوگیری می‌کند.