مقاومت آنتی‌بیوتیکی چیست و چرا درمان برخی عفونت‌ها دشوارتر شده است؟

مقاومت آنتی‌بیوتیکی یعنی باکتری‌ها یاد گرفته‌اند داروهایی را که برای کشتن یا مهار آن‌ها ساخته شده‌اند بی‌اثر کنند. نتیجه این است که عفونت‌هایی که پیش‌تر با داروهای معمول درمان می‌شدند، گاه دیرتر خوب می‌شوند، به داروهای گران‌تر یا تزریقی نیاز پیدا می‌کنند یا بستری می‌شوند [۱][۲].

نکتهٔ کلیدی: این باکتری است که مقاوم می‌شود، نه بدن شما. هر بار که آنتی‌بیوتیک مصرف می‌شود، باکتری‌های حساس از بین می‌روند و باکتری‌هایی که مقاومت دارند فرصت رشد پیدا می‌کنند. به همین دلیل مصرف بی‌مورد یا ناقص دارو می‌تواند به شرایطی کمک کند که فردا برای خودتان یا دیگران درمان مؤثر کمتری باقی بماند.

پاسخ کوتاه

• تعریف: میکروب‌ها به داروهای ضدمیکروبی دیگر پاسخ نمی‌دهند [۱].
• یک فرایند طبیعی است، اما با مصرف نابجا سرعت می‌گیرد: سازمان جهانی بهداشت سوءمصرف و مصرف بی‌رویهٔ داروهای ضدمیکروبی در انسان، دام و گیاه را عامل اصلی می‌داند [۱].
• آنتی‌بیوتیک علیه ویروس اثر ندارد: سرماخوردگی و آنفلوانزا نمونه‌اند [۲].
• ابزار تشخیص: کشت و آنتی‌بیوگرام نشان می‌دهد چه میکروبی عامل عفونت است و به کدام دارو حساس است.
• پیشگیری: مصرف فقط در صورت لزوم و طبق دستور پزشک، بهداشت دست و زخم، واکسیناسیون و کنترل بیماری‌های مزمن [۲].

مقاومت چگونه شکل می‌گیرد؟

مقاومت حاصل تغییرات ژنتیکی در میکروب‌هاست که در طول زمان رخ می‌دهد و با مصرف نادرست داروها تسریع می‌شود [۱]. باکتری‌ها راه‌های مختلفی برای مقابله دارند: برخی دارو را خنثی می‌کنند و برخی آن را از سلول بیرون می‌رانند [۳]. ژن‌های مقاومت حتی می‌توانند بین باکتری‌ها منتقل شوند [۴]. بنابراین باکتری مقاوم می‌تواند تکثیر شود و مقاومت را گسترش دهد.

چرا مصرف نابجا مهم است؟

• مصرف در بیماری‌های ویروسی: آنتی‌بیوتیک روی ویروس اثری ندارد [۲]، ولی می‌تواند به باکتری‌های بی‌گناه بدن فشار وارد کند.
• دوز یا مدت نادرست: مصرف ناقص یا خودسرانه به باکتری‌های مقاوم فرصت می‌دهد.
• انتخاب نامناسب دارو: اگر دارو با میکروب سازگار نباشد، اثر ندارد.
• مصرف بدون نسخه یا استفاده از داروی باقی‌مانده.
• مصرف در دام و کشاورزی نیز از عوامل جهانی است [۱].

چرا برای جامعه و برای شما مهم است؟

بر اساس برآورد سازمان جهانی بهداشت، مقاومت باکتریایی در سال ۲۰۱۹ مستقیماً عامل ۱٫۲۷ میلیون مرگ در جهان بود و در ۴٫۹۵ میلیون مرگ نقش داشت [۱]. مقاومت کشورهای مختلف و همهٔ سطوح درآمدی را درگیر می‌کند و انجام جراحی، سزارین و شیمی‌درمانی را پرخطرتر می‌کند [۱]. یعنی مسئله‌ای تنها مربوط به بیمارستان‌ها نیست؛ هر خانواده‌ای می‌تواند با عفونتی روبه‌رو شود که دیگر با داروی معمول درمان نمی‌شود.

چرا آنتی‌بیوتیک برای ویروس‌ها فایده ندارد؟

آنتی‌بیوتیک‌ها برای هدف قرار دادن ساختارهای اختصاصی باکتری‌ها ساخته شده‌اند؛ این اهداف در ویروس‌ها وجود ندارد. سرماخوردگی و آنفلوانزا ویروسی‌اند و آنتی‌بیوتیک کمکی نمی‌کند [۲]. اینکه یک بیماری ویروسی است یا باکتریایی، گاهی فقط با معاینه و آزمایش روشن می‌شود؛ برخی علائم مشابه‌اند و پزشک باید تشخیص دهد.

کشت و آنتی‌بیوگرام: به زبان ساده

• کشت: نمونه‌ای از محل عفونت (ادرار، زخم، خون، ترشح و...) در آزمایشگاه رشد داده می‌شود تا میکروب عامل شناسایی شود.
• آنتی‌بیوگرام: نشان می‌دهد آن میکروب به کدام داروها حساس یا مقاوم است.
• آنتی‌بیوگرام محلی (بیمارستانی): خلاصهٔ الگوی مقاومت در یک مرکز یا منطقه که به انتخاب دارو در شروع درمان کمک می‌کند [۴].

هر عفونتی کشت نمی‌خواهد؛ اما در عفونت‌های مکرر، شدید، بیمارستانی، بیماران پرخطر یا عدم پاسخ به درمان اهمیت زیادی دارد. رهنمودهای تخصصی نیز بر نمونه‌برداری میکروبی مناسب و انتخاب هدفمند دارو تأکید می‌کنند، مثلاً در عفونت‌های پای دیابتی [۵].

عفونت‌های مقاوم: چه شکلی دارند؟

عفونت مقاوم لزوماً شدیدتر از عفونت حساس نیست، اما درمان آن سخت‌تر است. ممکن است:

• به چند داروی معمول پاسخ ندهد؛
• به دارو یا مدت درمان متفاوت، یا داروی تزریقی نیاز داشته باشد؛
• دوره بیماری و احتمال بستری طولانی‌تر شود [۱][۲].

نمونه‌های رایج در عفونت‌های ادراری، زخم و بافت نرم و عفونت‌های مرتبط با مراقبت‌های بهداشتی دیده می‌شود. برای مثال‌ها: عفونت ادراری و زخم و عفونت پای دیابتی.

درمان عفونت مقاوم: اصول کلی

بدون ذکر نام دارو یا دوز، اصول عمومی مدیریت این عفونت‌ها چنین است:

1. تشخیص دقیق: شناسایی محل عفونت، عامل میکروبی و حساسیت آن [۵].
2. رفع منبع عفونت در صورت امکان؛ مثل تخلیهٔ چرک یا برداشتن بافت مرده.
3. انتخاب هدفمند دارو بر پایهٔ کشت، شرایط بیمار و بیماری‌های زمینه‌ای.
4. پایش پاسخ درمان و بازبینی برنامه در صورت لزوم.
5. همکاری چندرشته‌ای و در موارد پیچیده، مشارکت متخصص بیماری‌های عفونی [۵].

بیماران چه کارهایی را باید و نباید انجام دهند؟

انجام دهید:

• آنتی‌بیوتیک را فقط با تجویز پزشک و به شکل تجویزشده مصرف کنید [۲].
• اگر سؤال دارید، دربارهٔ لزوم و مدت مصرف از پزشک بپرسید؛ نه خودسرانه قطع کنید و نه خودسرانه ادامه دهید.
• دست‌ها و زخم‌ها را تمیز نگه دارید [۲].
• واکسن‌های توصیه‌شده را تزریق کنید [۲].
• بیماری‌های مزمن مثل دیابت را کنترل کنید [۲].
• در صورت دستور کشت، نمونه را درست و به‌موقع ارائه دهید.

انجام ندهید:

• برای سرماخوردگی، آنفلوانزا یا گلودرد ویروسی آنتی‌بیوتیک نخورید [۲].
• داروی باقی‌ماندهٔ قبلی یا داروی دیگران را مصرف نکنید.
• از پزشک اصرار به تجویز نداشته باشید.
• دورهٔ درمان را بدون مشورت کوتاه نکنید.
• داروهای مصرف‌نشده را برای دفعات بعد نگه ندارید.

باورهای رایج نادرست

• «بدن من به آنتی‌بیوتیک مقاوم شده.» باکتری‌ها مقاوم می‌شوند، نه بدن انسان [۱].
• «آنتی‌بیوتیک قوی‌تر همیشه بهتر است.» داروی مناسب بهتر از داروی قوی‌تر است؛ فشار بی‌جا مقاومت را افزایش می‌دهد.
• «با هر تب و درد گلو آنتی‌بیوتیک لازم است.» بسیاری از عفونت‌های تنفسی ویروسی‌اند [۲].
• «مقاومت فقط مشکل بیمارستان‌هاست.» جامعه را هم درگیر می‌کند [۱].
• «همیشه باید دورهٔ درمان را کامل کنم، حتی اگر پزشک گفته کوتاه شود.» ملاک، دستور پزشک است؛ مدت مناسب برای هر عفونت فرق دارد.

جمع‌بندی

مقاومت آنتی‌بیوتیکی محصول فرایندی طبیعی است که مصرف نابجای دارو آن را تسریع می‌کند. آنتی‌بیوتیک‌ها ارزشمندند، پس باید فقط در جای درست و به شکل درست مصرف شوند. گفتگو با پزشک، پرهیز از خوددرمانی و درخواست ارزیابی مناسب، هم از شما و هم از دیگران محافظت می‌کند.