زخم دیابتی چیست؟ علائم خطر، عفونت و اهمیت درمان به‌موقع

زخم دیابتی، که بیشتر روی پا رخ می‌دهد، زخم بازی است که در فردی مبتلا به دیابت ایجاد می‌شود و دیر یا به‌سختی بهبود می‌یابد. این زخم اغلب روی کف پا، زیر پنجهٔ پا یا زیر شست پا و در نقاط تحت فشار دیده می‌شود [۵]. آنچه آن را خطرناک می‌کند فقط خود زخم نیست، بلکه این است که ممکن است فرد آن را حس نکند و وقتی متوجه می‌شود عفونت پیشرفته باشد.

دیابت می‌تواند به عصب‌ها و رگ‌های پا آسیب بزند؛ در نتیجه فرد کمتر متوجه آسیب می‌شود، بدن در رساندن خون به ناحیه و مبارزه با عفونت ضعیف‌تر است و یک آسیب کوچک می‌تواند به زخم یا عفونت جدی تبدیل شود [۳]. برای همین در دیابت، «صبر کنیم بهتر شود» رویکرد مناسبی نیست.

از حوزه‌های تخصصی دکتر مجتبی هدایت یعقوبی، دانشیار دانشگاه علوم پزشکی البرز و متخصص بیماری‌های عفونی و گرمسیری، زخم و عفونت پای دیابتی و عفونت‌های پوست و بافت نرم است.

پاسخ کوتاه

• چرا زخم می‌شود؟ آسیب عصب (کاهش حس درد)، اختلال جریان خون و فشار یا اصطکاک مکرر [۳][۴].
• چرا خطرناک است؟ ممکن است عفونی شود و به عمق بافت یا استخوان برسد [۱].
• علائم عفونت: افزایش درد، تورم، گرما، قرمزی، چرک، بوی بد، رگهٔ قرمز، تب و لرز [۲][۴].
• درمان: فقط پانسمان نیست؛ مراقبت از زخم، کاهش فشار، ارزیابی جریان خون، کنترل قند و درمان عفونت باید با هم دیده شود [۱].
• مراجعه: هر زخم پا در فرد دیابتی نیاز به بررسی سریع دارد [۵].

چرا دیابت خطر زخم و عفونت را بالا می‌برد؟

• نوروپاتی (آسیب عصب): فرد گاهی تاول، ترک یا بریدگی را حس نمی‌کند و زخم ناشناخته می‌ماند [۳].
• بیماری رگ‌ها: جریان خون کمتر یعنی اکسیژن و سلول‌های دفاعی کمتر در محل و ترمیم کندتر [۳].
• کاهش توان مبارزه با عفونت: دیابت توانایی بدن در مقابله با عفونت را محدود می‌کند [۳].
• فشار و کفش نامناسب: فشار مداوم روی یک نقطه می‌تواند پوست را زخم کند [۴].
• کنترل ضعیف قند و مدت طولانی دیابت خطر را بالاتر می‌برد [۳].

آسیب‌های کوچک مثل بریدگی، میخچه، پینه یا ناخن فرورفته ممکن است درست بهبود نیابند و عفونی شوند [۲]. برای نمونه: ناخن فرورفته در گوشت.

علائم هشدار عفونت در زخم پای دیابتی

به‌ویژه این نشانه‌ها باید جدی گرفته شوند [۲][۴]:

• افزایش درد، تورم، گرمی یا قرمزی اطراف زخم
• چرک یا ترشح، یا بوی نامطبوع
• زخمی که بهبود نمی‌یابد یا کند بهبود می‌یابد
• رگهٔ قرمز که از زخم دور می‌شود
• تب، لرز یا احساس ناخوشی عمومی
• ناحیهٔ سیاه یا تیره در اطراف یا داخل زخم؛ در عفونت شدید ممکن است بافت بمیرد (گانگرن) [۵]

چه زمانی ارزیابی فوری لازم است؟

• تب و لرز، قرمزی در حال گسترش یا رگهٔ قرمز [۴]
• درد شدید یا تورم ناگهانی پا
• تغییر رنگ پوست به تیره یا سیاه، یا سرد و رنگ‌پریده شدن پا
• ترشح چرکی و بدبو یا بدتر شدن زخم طی چند روز
• بی‌حالی، گیجی یا بالا رفتن ناگهانی قند خون

در این شرایط منتظر وقت‌های معمول نمانید؛ مراجعهٔ فوری به پزشک یا مرکز اورژانس منطقی است.

ارتباط پای دیابتی و عفونت

عفونت پای دیابتی می‌تواند از پوست و بافت نرم شروع شود و در موارد پیشرفته به استخوان (استئومیلیت) برسد [۱]. راهنمای بین‌المللی IWGDF/IDSA به تشخیص و طبقه‌بندی عفونت بافت نرم و استخوان، نمونه‌برداری میکروبی، انتخاب داروی ضدمیکروب، جراحی و درمان‌های کمکی می‌پردازد و هدفش کاهش آمار قطع عضو است [۱]. این راهنما همچنین توصیه می‌کند این بیماران توسط تیم چندرشته‌ای و ترجیحاً با حضور متخصص بیماری‌های عفونی یا میکروب‌شناسی بالینی مدیریت شوند [۱].

اصول کلی درمان

• ارزیابی زخم و عفونت: بررسی عمق زخم، وجود عفونت و ضرورت نمونه‌برداری [۱].
• مراقبت از زخم: تمیزکردن و برداشتن بافت مرده یا عفونی در صورت لزوم توسط فرد متخصص [۴].
• کاهش فشار (off-loading): زخم پا وقتی وزن روی آن بیفتد بهبود نمی‌یابد؛ ممکن است کفش، گچ یا واکر مخصوص لازم باشد [۵].
• ارزیابی جریان خون: بعضی افراد به بررسی عروقی و درمان مربوط نیاز دارند [۱][۴].
• درمان ضدمیکروبی: در صورت وجود عفونت، انتخاب دارو و مدت مصرف بر اساس شدت و بافت درگیر، و گاهی نتیجهٔ کشت تعیین می‌شود [۱]. مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک نه‌فقط بی‌فایده که خطرناک است. بیشتر بخوانید: مقاومت آنتی‌بیوتیکی.
• کنترل قند خون و ترک سیگار: هر دو بر ترمیم اثر می‌گذارند [۵].

چرا درمان خودسرانه می‌تواند خطرناک باشد؟

• پماد و پانسمان‌های خانگی ممکن است عفونت را پنهان کنند یا به عمق ببرند.
• محصولات بدون‌نسخه، از جمله میخچه‌بُرها، می‌توانند آسیب‌زا باشند [۵].
• بدون کاهش فشار، زخم بهبود نمی‌یابد [۵].
• آنتی‌بیوتیک اشتباه یا ناقص می‌تواند مقاومت ایجاد کند.
• تأخیر در مراجعه فرصت درمان ساده‌تر را از بین می‌برد.

پیشگیری

• هر روز کف و بین انگشتان پاها را وارسی کنید؛ اگر نمی‌بینید از آینه یا کمک دیگران استفاده کنید [۵].
• با پای برهنه راه نروید و کفش مناسب و راحت بپوشید [۵].
• قند خون را در محدودهٔ هدف نگه دارید؛ سیگار را ترک کنید [۳][۵].
• پاها را تمیز و خشک نگه دارید و ناخن را مستقیم ببرید.
• در هر ویزیت از پزشک بخواهید پاها را معاینه کند [۵].
• به هر بریدگی، تاول یا تغییر رنگ زود توجه کنید.

باورهای رایج نادرست

• «اگر درد ندارد یعنی مشکلی نیست.» در نوروپاتی درد ممکن است حس نشود [۳].
• «زخم را باید خشک نگه داشت و رها کرد.» پانسمان و مراقبت مناسب لازم است و باید پزشک راهنمایی کند [۴][۵].
• «با یک دوره آنتی‌بیوتیک حتماً خوب می‌شود.» بدون کاهش فشار، ارزیابی جریان خون و مراقبت از زخم، فقط آنتی‌بیوتیک کافی نیست [۱].
• «زخم کوچک مهم نیست.» در دیابت هر زخم پا باید جدی گرفته شود [۵].

جمع‌بندی

زخم پای دیابتی یک مشکل قابل‌پیشگیری و قابل‌درمان است، اما تأخیر آن را به مشکلی جدی تبدیل می‌کند. وارسی روزانه، توجه به علائم عفونت، پرهیز از درمان خودسرانه و مراجعهٔ به‌موقع به تیم درمانی مهم‌ترین اقدامات‌اند.