علائم عفونت زخم چیست و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

زخمی که روز به روز دردناک‌تر، قرمزتر و متورم‌تر می‌شود، چرک یا بوی نامطبوع پیدا می‌کند یا با تب همراه است، ممکن است عفونت کرده باشد. مشکل اینجاست که کمی قرمزی و حساسیت در روزهای اول، بخشی از ترمیم طبیعی هر زخمی است؛ برای همین بسیاری از افراد نمی‌دانند کدام تغییر عادی است و کدام هشدار.

این راهنما کمک می‌کند تفاوت ترمیم طبیعی و زخم عفونی را بشناسید، بدانید چه کسانی بیشتر در معرض عفونت زخم‌اند و در چه شرایطی باید بدون تأخیر به پزشک مراجعه کنید. محتوای آن زیر نظر دکتر مجتبی هدایت یعقوبی، متخصص بیماری‌های عفونی و گرمسیری و دانشیار دانشگاه علوم پزشکی البرز، تهیه شده است.

پاسخ کوتاه

• نشانه‌های اصلی عفونت زخم: درد، قرمزی، تورم یا گرمی که به‌جای کم شدن، بیشتر می‌شود؛ ترشح چرکی یا کدر؛ بوی نامطبوع؛ زخمی که بهتر نمی‌شود [۱][۲].
• نشانه‌های گسترش عفونت: قرمزی که از لبهٔ زخم دور می‌شود، رگه‌های قرمز روی پوست، تب و لرز [۱][۳].
• چه کسانی باید زودتر مراجعه کنند؟ افراد دیابتی، افرادی با ضعف سیستم ایمنی، زخم پس از جراحی، زخم‌های عمیق، گزیدگی و زخم‌های آلوده.
• فوری: درد شدید و نامتناسب با ظاهر زخم، تیره یا سیاه شدن پوست، گیجی، تنفس یا ضربان قلب تند و احساس بیماری شدید [۳][۴].

زخم عفونی چیست؟

زخم عفونی زخمی است که میکروب‌ها، معمولاً باکتری‌ها، در آن تکثیر شده‌اند و بدن را به واکنش التهابی واداشته‌اند. نتیجهٔ این واکنش، درد و قرمزی و تورم رو به افزایش، ترشح چرکی و گاهی تب است. وجود میکروب روی سطح زخم به‌تنهایی به معنای عفونت نیست؛ تقریباً همهٔ زخم‌های باز میکروب دارند و آنچه عفونت را مشخص می‌کند، علائم بالینی است، نه صرفاً جواب یک کشت.

این تمایز مهم است، چون درمان یک زخم «آلوده» با درمان یک زخم «عفونی» یکی نیست و مصرف آنتی‌بیوتیک برای زخمی که عفونت ندارد، فایده‌ای ندارد و می‌تواند به مقاومت آنتی‌بیوتیکی دامن بزند [۵].

ترمیم طبیعی زخم در برابر عفونت

در چند روز اول پس از آسیب، بدن برای ترمیم، خون و سلول‌های دفاعی بیشتری به محل می‌فرستد. به همین دلیل کمی قرمزی باریک در لبهٔ زخم، تورم مختصر و ترشح کم و شفاف یا کمی صورتی، معمولاً طبیعی است. نکتهٔ کلیدی روند است: در ترمیم طبیعی، این علائم روز به روز کمتر می‌شوند؛ در عفونت، بیشتر.

این جدول یک راهنمای کلی است و جای معاینه را نمی‌گیرد. در افراد دیابتی یا با ضعف ایمنی، علائم عفونت ممکن است خفیف‌تر از شدت واقعی آن دیده شوند [۶].

علائم عفونت زخم

علائم عفونت را می‌توان در سه سطح در نظر گرفت. هرچه علائم از سطح اول به سطح سوم می‌رود، نیاز به ارزیابی پزشکی فوری‌تر است.

علائم موضعی (در خود زخم)

• افزایش درد یا حساسیت به لمس
• قرمزی و گرمی بیشتر در اطراف زخم
• تورم یا سفتی بافت اطراف
• ترشح چرکی یا کدر
• بوی نامطبوع
• کند شدن یا متوقف شدن بهبود زخم، یا باز شدن لبه‌های آن

علائم گسترش عفونت به اطراف

• قرمزی و تورمی که هر روز وسیع‌تر می‌شود؛ این حالت ممکن است نشانهٔ سلولیت عفونی (عفونت لایه‌های عمقی پوست) باشد [۲]
• رگه‌های قرمز که از زخم به سمت بالای اندام کشیده می‌شوند
• برآمدگی دردناک و نرم زیر پوست که ممکن است نشانهٔ آبسه (تجمع چرک) باشد
• تورم و درد غدد لنفاوی نزدیک، مثلاً در کشالهٔ ران یا زیر بغل

علائم عمومی (درگیری کل بدن)

• تب، لرز یا احساس سرما و گرما به‌تناوب
• بی‌حالی شدید، ضعف یا احساس بیماری عمومی
• در افراد دیابتی، بالا رفتن غیرعادی قند خون بدون علت روشن

چه کسانی بیشتر در معرض عفونت زخم هستند؟

هر زخمی ممکن است عفونی شود، اما در برخی افراد احتمال آن و شدت پیامدهایش بیشتر است:

• دیابت، به‌ویژه با کنترل نامناسب قند خون؛ هم به دلیل کاهش حس و خون‌رسانی پا و هم کاهش توان مقابله با عفونت [۶]
• ضعف سیستم ایمنی، مثلاً در شیمی‌درمانی، مصرف طولانی کورتون یا داروهای سرکوب‌کنندهٔ ایمنی
• اختلال گردش خون در پاها یا ورم مزمن (لنف‌ادم) [۲]
• سیگار کشیدن و چاقی، که ترمیم را کند می‌کنند [۷]
• سالمندی و بی‌تحرکی، به‌ویژه همراه با زخم فشاری (زخم بستر)

کدام زخم‌ها بیشتر عفونی می‌شوند؟

ماهیت خود زخم هم مهم است. این زخم‌ها بیشتر از یک خراش سطحی ساده در معرض عفونت‌اند:

• زخم‌های عمیق یا سوراخ‌شده (نافذ)، مثل فرورفتن میخ یا شیء نوک‌تیز در پا
• گزیدگی حیوان یا انسان
• زخم‌های آلوده به خاک، کود یا اجسام خارجی
• زخم جراحی؛ عفونت محل عمل موضوعی جداگانه است که در مقالهٔ عفونت زخم بعد از عمل به آن پرداخته‌ایم [۷]
• زخم پای دیابتی؛ که هم دیرتر دیده می‌شود و هم ممکن است به عمق و استخوان برسد. دربارهٔ آن در زخم دیابتی چیست؟ و عفونت پای دیابتی بیشتر بخوانید
• زخم‌های اطراف ناخن، مثل ناخن فرورفته در گوشت یا پارونشیا

در زخم‌های عمیق و آلوده، پزشک معمولاً وضعیت واکسن کزاز را هم بررسی می‌کند [۱]. زخمی که خاک، چرک یا مایعات بدن در آن باقی مانده، یا پس از شست‌وشو همچنان کثیف است، و هر گزیدگی انسان یا حیوان ولگرد، بهتر است همان روز توسط پزشک دیده شود [۱].

چه زمانی مراجعهٔ فوری لازم است؟

در بیشتر موارد، زخم عفونی با مراجعهٔ به‌موقع به پزشک قابل کنترل است. اما در موارد زیر نباید منتظر نوبت عادی ماند و مراجعه به اورژانس منطقی است:

• درد بسیار شدید که با ظاهر زخم تناسب ندارد یا فراتر از ناحیهٔ قرمز احساس می‌شود
• قرمزی یا تورمی که در عرض چند ساعت به‌وضوح گسترش می‌یابد
• تاول، لکه‌های تیره، بنفش یا سیاه روی پوست اطراف زخم
• تب بالا همراه با لرز
• گیجی، سرگیجه، تنفس تند، ضربان قلب سریع یا پوست سرد و رنگ‌پریده
• زخم عفونی در فرد دیابتی همراه با تیره شدن انگشت یا پا

علت این تأکید آن است که این علائم ممکن است نشانهٔ عفونت‌های نادر اما خطرناکی مانند فاشئیت نکروزان (عفونتی که بافت‌های عمقی را به‌سرعت تخریب می‌کند) یا سپسیس (واکنش شدید و خطرناک بدن به عفونت) باشند که درمان فوری بیمارستانی لازم دارند [۳][۴].

پزشک چگونه زخم عفونی را بررسی می‌کند؟

هدف ارزیابی فقط تأیید عفونت نیست؛ پزشک باید بداند عفونت تا چه عمقی پیش رفته، چه عاملی پشت آن است و چه چیزی مانع بهبود زخم شده است.

گرفتن شرح حال

• زخم چگونه و چه زمانی ایجاد شده است
• بیماری‌های زمینه‌ای مانند دیابت، نارسایی کلیه یا مشکلات عروقی
• داروهای مصرفی، به‌ویژه آنتی‌بیوتیک‌هایی که قبلاً مصرف شده‌اند
• سابقهٔ جراحی، ایمپلنت یا عفونت‌های مکرر

معاینه

پزشک وسعت قرمزی و تورم، عمق زخم، وجود بافت مرده، ترشح، و در زخم‌های پا، حس و نبض پا را بررسی می‌کند. گاهی برای پیگیری روند، مرز قرمزی با خودکار علامت‌گذاری می‌شود.

بررسی‌های تکمیلی (در صورت نیاز)

• کشت: در همهٔ زخم‌ها لازم نیست. وقتی لازم باشد، نمونه‌ای که از عمق زخم یا چرک گرفته شود ارزشمندتر از سواب سطحی است، چون سطح زخم معمولاً میکروب‌های بی‌خطر را هم نشان می‌دهد [۵][۶].
• آزمایش خون: برای بررسی شدت التهاب، قند خون و عملکرد کلیه، به‌ویژه پیش از انتخاب برخی داروها.
• تصویربرداری: مثل سونوگرافی برای یافتن آبسه، یا رادیوگرافی و MRI وقتی احتمال درگیری استخوان یا وجود جسم خارجی مطرح است.

آیا هر زخم عفونی آنتی‌بیوتیک لازم دارد؟

نه همیشه. درمان زخم عفونی به نوع و شدت عفونت بستگی دارد:

• زخم آلوده بدون علائم عفونت معمولاً با شست‌وشو و مراقبت درست از زخم مدیریت می‌شود و آنتی‌بیوتیک خوراکی لازم ندارد [۶].
• آبسه در بسیاری از موارد درمان اصلی‌اش تخلیهٔ چرک است و آنتی‌بیوتیک فقط در برخی شرایط اضافه می‌شود [۵].
• عفونتی که به بافت اطراف گسترش یافته یا با تب همراه است، معمولاً به آنتی‌بیوتیک نیاز دارد.
• در زخم‌های مزمن، علاوه بر درمان عفونت، باید علت دیر خوب شدن زخم هم برطرف شود؛ مثل فشار مداوم، اختلال خون‌رسانی یا قند خون کنترل‌نشده.

انتخاب نوع آنتی‌بیوتیک، راه مصرف و مدت درمان به محل عفونت، میکروب احتمالی، نتیجهٔ کشت، بیماری‌های زمینه‌ای و حساسیت‌های دارویی بستگی دارد و باید توسط پزشک تعیین شود. اصلاح انتخاب آنتی‌بیوتیک در عفونت‌های مقاوم یا پیچیده، از حوزه‌های درمان تخصصی با آنتی‌بیوتیک است.

اشتباهات رایج در مراقبت از زخم در خانه

• مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک یا استفاده از داروی باقی‌مانده از دفعهٔ قبل؛ ممکن است علائم را موقتاً بپوشاند ولی عفونت عمقی را درمان نکند.
• فشار دادن یا باز کردن برجستگی چرکی؛ می‌تواند عفونت را به عمق یا اطراف ببرد.
• استفاده از مواد خانگی مثل پودر قهوه، سیر، روغن‌ها یا ضماد روی زخم باز.
• پوشاندن زخم عفونی با پماد و صبر کردن چندروزه، به‌ویژه در افراد دیابتی.
• نادیده گرفتن زخم بدون درد در کسی که حس پایش کم شده است.

جمع‌بندی

مهم‌ترین نشانهٔ عفونت زخم، بدتر شدن است، نه صرفاً وجود قرمزی. دردی که بیشتر می‌شود، قرمزی که گسترش می‌یابد، ترشح چرکی، بوی نامطبوع و تب، دلایل کافی برای معاینهٔ زخم‌اند. در افراد دیابتی، زخم‌های پس از جراحی و زخم‌های عمیق، آستانهٔ مراجعه باید پایین‌تر باشد. درمان درست هم فقط آنتی‌بیوتیک نیست؛ تشخیص عمق عفونت و رفع علت دیر خوب شدن زخم، به همان اندازه اهمیت دارد.