سلولیت عفونی چیست؟ علائم، علت و زمان لزوم مراجعه به پزشک

ساق پا ناگهان قرمز، داغ، متورم و دردناک شده است؛ شاید بعد از یک خراش کوچک، ترک پاشنه یا نیش حشره. این تصویر کلاسیک سلولیت عفونی است: عفونت باکتریایی لایه‌های عمقی پوست و بافت زیر آن که با درمان به‌موقع معمولاً بهبود می‌یابد، اما اگر نادیده گرفته شود ممکن است به خون، عضله یا استخوان گسترش یابد [۱].

پیش از هر چیز یک نکتهٔ مهم: سلولیت عفونی با «سلولیت» زیبایی که به ناهمواری‌های چربی زیر پوست گفته می‌شود، کاملاً متفاوت است. موضوع این مقاله عفونت است. در ادامه علائم، علت‌ها، بیماری‌های مشابه و زمان لزوم مراجعه را توضیح می‌دهیم. این مطلب توسط دکتر مجتبی هدایت یعقوبی، متخصص بیماری‌های عفونی و گرمسیری، بازبینی شده است.

پاسخ کوتاه

• سلولیت عفونی عفونت باکتریایی لایه‌های عمقی پوست است که پوست را دردناک، داغ و متورم می‌کند و معمولاً قرمز است [۱].
• شایع‌ترین محل: ساق و پاها، اما هر جای بدن ممکن است درگیر شود [۱].
• راه ورود میکروب: شکاف پوست؛ گاهی آن‌قدر کوچک که دیده نمی‌شود [۱].
• درمان: معمولاً آنتی‌بیوتیک با تجویز پزشک؛ پماد به‌تنهایی کافی نیست [۱][۲].
• فوری: تب بالا، لرز، گیجی، تنفس یا ضربان تند، لکه‌های بنفش یا درد بسیار شدید [۱][۳].

سلولیت عفونی چیست؟

سلولیت عفونی (Cellulitis) عفونت باکتریایی لایهٔ عمقی پوست (درم) و بافت چربی زیر آن است. باکتری‌ها، که اغلب از گروه استرپتوکوک یا استافیلوکوک‌اند، از طریق یک شکاف در پوست وارد می‌شوند و باعث التهاب منتشر در ناحیه می‌شوند [۲]. برخلاف آبسه، در سلولیت معمولاً تجمع چرک مشخصی وجود ندارد و التهاب در بافت پخش است.

اریزیپل نوعی عفونت سطحی‌تر و نزدیک به سلولیت است که حاشیه‌ای برجسته و مشخص‌تر دارد. درمان این دو در بسیاری از موارد مشابه است [۴].

علائم سلولیت عفونی

• قرمزی پوست که ممکن است در پوست‌های تیره‌تر کمتر آشکار باشد [۱]
• گرمی محسوس در لمس
• تورم و سفتی پوست؛ گاهی پوست براق و کشیده می‌شود
• درد یا حساسیت به لمس
• گاهی تاول روی پوست درگیر [۱]
• احساس بیماری عمومی، علائم شبیه آنفلوانزا و تورم و درد غدد لنفاوی نزدیک [۱]

سلولیت معمولاً یک‌طرفه است. قرمزی و تورم همزمان در هر دو ساق پا، بیشتر به مشکلات دیگری مثل اختلال گردش خون وریدی اشاره می‌کند تا عفونت؛ هرچند این قضاوت با پزشک است.

علت سلولیت و راه ورود میکروب

باکتری‌ها زمانی می‌توانند به لایه‌های عمقی پوست برسند که سد پوستی آسیب دیده باشد [۱]:

• بریدگی، خراش یا زخم عفونی
• ترک خوردگی و خشکی پوست، به‌ویژه پاشنه
• قارچ بین انگشتان پا؛ که یکی از راه‌های ورود شایع و اغلب نادیده‌گرفته‌شده در سلولیت ساق پاست [۱]
• نیش و گزیدگی حشرات
• زخم جراحی؛ در این مورد مقالهٔ عفونت زخم بعد از عمل را ببینید
• زخم پای دیابتی یا عفونت اطراف ناخن

سلولیت از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود، چون عفونت در لایه‌های عمقی پوست قرار دارد [۱].

چه کسانی بیشتر در معرض سلولیت عفونی هستند؟

• افرادی با اختلال گردش خون در دست‌ها یا پاها [۱]
• مبتلایان به دیابت یا ضعف سیستم ایمنی [۱]
• افرادی با لنف‌ادم (تجمع مایع لنفاوی زیر پوست و ورم مزمن اندام) [۱]
• چاقی و کم‌تحرکی
• کسانی که قبلاً سلولیت گرفته‌اند [۱]
• افرادی که زخم جراحی دارند یا مواد تزریقی مصرف می‌کنند

تفاوت سلولیت با آبسه و بیماری‌های مشابه

همهٔ قرمزی‌ها و تورم‌های پوستی عفونت نیستند. برخی بیماری‌ها می‌توانند ظاهری شبیه سلولیت داشته باشند و درمان کاملاً متفاوتی بخواهند:

این جدول برای آگاهی است، نه تشخیص خانگی. افتراق این وضعیت‌ها با معاینه و در صورت لزوم آزمایش یا سونوگرافی انجام می‌شود.

سلولیت عفونی چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص سلولیت در بیشتر موارد بالینی است؛ یعنی با شرح حال و معاینه [۲]. پزشک ممکن است مرز قرمزی را با خودکار مشخص کند تا روند گسترش یا عقب‌نشینی آن در روزهای بعد قابل پیگیری باشد.

آزمایش خون، کشت یا تصویربرداری در همهٔ بیماران لازم نیست و بیشتر در این شرایط درخواست می‌شود [۲]:

• علائم عمومی مانند تب بالا یا حال عمومی بد
• ضعف سیستم ایمنی یا دیابت
• عدم پاسخ به درمان اولیه
• شک به آبسه زیرپوستی یا عفونت عمقی‌تر
• سلولیت مکرر

درمان سلولیت عفونی

• آنتی‌بیوتیک: درمان اصلی سلولیت است و نوع، راه مصرف و مدت آن توسط پزشک تعیین می‌شود. در موارد خفیف معمولاً به‌صورت خوراکی و در موارد شدید گاهی در بیمارستان و تزریقی است [۱][۴].
• بالا نگه داشتن اندام: هنگام نشستن یا دراز کشیدن، قرار دادن اندام درگیر روی بالش یا صندلی به کاهش تورم کمک می‌کند [۱].
• درمان راه ورود میکروب: مثلاً درمان قارچ بین انگشتان یا ترک پوست، برای جلوگیری از عود اهمیت دارد [۴].

در روزهای اول درمان چه انتظاری داشته باشیم؟

علائم ممکن است در ۴۸ ساعت اول درمان کمی بدتر شوند و سپس رو به بهبود بروند. اگر دو تا سه روز پس از شروع آنتی‌بیوتیک بهبودی دیده نشد، باید دوباره به پزشک مراجعه کرد [۱]. بیشتر بیماران در حدود ۷ تا ۱۰ روز بهبود کامل پیدا می‌کنند [۱]. مصرف دارو باید طبق دستور پزشک کامل شود، حتی اگر زودتر احساس بهتری داشتید.

علائم هشدار: چه زمانی فوری اقدام کنیم؟

اگر سلولیت دارید یا به آن مشکوک هستید و هر یک از این علائم را دارید، مراجعهٔ فوری به اورژانس لازم است [۱][۳]:

• تب بسیار بالا، لرز یا احساس متناوب گرما و سرما
• ضربان قلب یا تنفس تند
• لکه‌های بنفش یا تیره روی پوست، یا تاول‌های بزرگ
• درد بسیار شدید که حتی فراتر از ناحیهٔ قرمز احساس می‌شود
• گسترش بسیار سریع قرمزی در عرض چند ساعت
• سرگیجه، احساس غش، گیجی یا پوست سرد و رنگ‌پریده
• قرمزی و تورم اطراف چشم، که می‌تواند خطرناک باشد [۱]

سلولیت مکرر و پیشگیری

برخی افراد چند بار دچار سلولیت در یک ناحیه می‌شوند. در این وضعیت، یافتن و رفع علت زمینه‌ای اهمیت زیادی دارد [۱][۴]:

• درمان و پیشگیری از قارچ پا و بین انگشتان؛ دربارهٔ آن در مقالهٔ قارچ ناخن هم توضیح داده‌ایم
• مرطوب نگه داشتن پوست و جلوگیری از ترک خوردن آن
• تمیز کردن و مراقبت از بریدگی‌ها و زخم‌ها
• مدیریت ورم مزمن پا و لنف‌ادم
• کنترل قند خون در افراد دیابتی
• استفاده از کفش و لباس مناسب برای جلوگیری از خراش و بریدگی

در برخی بیماران با سلولیت‌های مکرر، پزشک ممکن است درمان پیشگیرانهٔ طولانی‌مدت را در نظر بگیرد؛ این تصمیم کاملاً فردی است [۱].

جمع‌بندی

سلولیت عفونی یک عفونت شایع و قابل‌درمان پوست است که با درمان به‌موقع معمولاً بدون عارضه بهبود می‌یابد. نشانه‌های اصلی آن پوست دردناک، داغ و متورم است، معمولاً در یک ساق پا. پیگیری روند قرمزی در روزهای اول درمان، توجه به علائم هشدار و رسیدگی به عواملی که راه ورود میکروب را باز می‌کنند، از عود و عوارض جلوگیری می‌کند.