آبسه پوستی و دمل؛ علائم، علت و درمان درست

برجستگی دردناک، گرم و متورمی که زیر پوست شکل گرفته و مرکز آن نرم شده یا سر چرکی پیدا کرده، به احتمال زیاد یک آبسه پوستی است؛ تجمع چرک که بدن برای محدود کردن یک عفونت باکتریایی ایجاد می‌کند. برخی آبسه‌های کوچک خودبه‌خود تخلیه و خوب می‌شوند، اما بسیاری از آن‌ها به تخلیهٔ چرک توسط پزشک نیاز دارند و فشار دادن آن‌ها در خانه می‌تواند عفونت را گسترش دهد [۱].

در این مقاله توضیح می‌دهیم آبسه، دمل و کورک چه تفاوتی دارند، درمان درست کدام است، آنتی‌بیوتیک چه زمانی لازم می‌شود و آبسه‌های مکرر نشانهٔ چه چیزی می‌توانند باشند. این مطلب توسط دکتر مجتبی هدایت یعقوبی، متخصص بیماری‌های عفونی و گرمسیری، بازبینی شده است.

پاسخ کوتاه

• آبسه پوستی برجستگی دردناکی است که چرک دارد؛ معمولاً گرد، گرم و با مرکزی نرم [۱].
• علت: معمولاً ورود باکتری از طریق بریدگی یا فولیکول مو [۱].
• درمان اصلی: در بسیاری از آبسه‌ها، تخلیهٔ چرک با یک برش کوچک و بی‌حسی موضعی است؛ آنتی‌بیوتیک فقط در برخی شرایط اضافه می‌شود [۱][۲].
• فشار ندهید: فشار دادن یا سوراخ کردن آبسه در خانه ممکن است عفونت را گسترش دهد.
• مراجعهٔ زودتر: آبسهٔ رو به بزرگ شدن، قرمزی گسترش‌یابنده، تب، و آبسه در فرد دیابتی یا با ضعف ایمنی [۱].

آبسه پوستی چیست؟

آبسه پوستی حفره‌ای پر از چرک در پوست یا بافت زیر آن است. چرک مخلوطی از باکتری‌ها، سلول‌های دفاعی بدن و بافت تخریب‌شده است. بدن با ایجاد دیواره‌ای در اطراف این حفره، تلاش می‌کند عفونت را محدود کند؛ همین دیواره است که باعث می‌شود آنتی‌بیوتیک به‌تنهایی به‌خوبی به داخل آبسه نرسد و تخلیهٔ چرک اهمیت پیدا کند [۲].

دمل، کورک و آبسه چه تفاوتی دارند؟

این سه اصطلاح در زبان روزمره گاهی به جای هم به کار می‌روند، اما در پزشکی تفاوت دارند:

علائم آبسه پوستی

• برجستگی یا تورم زیر پوست که معمولاً گرد است [۱]
• درد و گرمی در محل
• نرم شدن مرکز برجستگی در لمس، یا دیده شدن سر سفید یا زرد [۱]
• قرمزی اطراف آن، که در پوست‌های تیره‌تر کمتر آشکار است [۱]
• گاهی خروج خودبه‌خودی چرک
• در برخی موارد تب [۱]

اگر قرمزی و تورم فراتر از خود برجستگی گسترش یابد، ممکن است همراه با آبسه، سلولیت عفونی هم وجود داشته باشد.

علت آبسه پوستی و عوامل خطر

وجود باکتری روی پوست طبیعی است. آبسه زمانی شکل می‌گیرد که باکتری‌ها، اغلب استافیلوکوک، از طریق یک بریدگی، زخم یا فولیکول مو به داخل پوست راه پیدا کنند [۱]. برخی عوامل احتمال آن را بیشتر می‌کنند [۱]:

• سیگار کشیدن
• چاقی
• دیابت
• بیماری‌های پوستی یا التهابی مانند اگزما
• سن ۱۵ تا ۴۰ سال
• ضعف سیستم ایمنی

آبسه ممکن است پس از جراحی در محل برش هم ایجاد شود که در مقالهٔ عفونت زخم بعد از عمل به آن پرداخته‌ایم. عفونت چرکی اطراف ناخن هم نوعی آبسهٔ کوچک است؛ دربارهٔ آن در پارونشیا بخوانید.

چرا نباید آبسه را فشار داد یا خودتان باز کرد؟

وسوسهٔ «خالی کردن» آبسه قابل‌درک است، اما فشار دادن یا سوراخ کردن آن با سوزن یا تیغ در خانه چند خطر دارد:

• ممکن است چرک را به جای بیرون، به لایه‌های عمیق‌تر یا اطراف براند
• معمولاً حفره را کامل تخلیه نمی‌کند و آبسه دوباره پر می‌شود
• خطر ورود میکروب‌های جدید و عفونت ثانویه را بالا می‌برد
• در صورت، به‌ویژه ناحیهٔ اطراف بینی و لب بالا، دستکاری آبسه می‌تواند خطرناک‌تر باشد

درمان آبسه پوستی

دمل‌های کوچک

بیشتر دمل‌ها خودبه‌خود بهبود می‌یابند. گذاشتن پارچهٔ تمیزی که در آب گرم خیس شده، چند بار در روز و هر بار حدود ده دقیقه، می‌تواند به باز شدن و تخلیهٔ آن کمک کند [۳]. در این مدت، محل را تمیز و پوشیده نگه دارید و پس از دست زدن به آن، دست‌ها را بشویید. اگر دمل طی چند روز بهتر نشد یا بزرگ‌تر شد، باید معاینه شود.

تخلیهٔ آبسه (درمان اصلی)

برای بسیاری از آبسه‌ها، برش و تخلیه درمان اصلی است [۲]. این کار معمولاً با بی‌حسی موضعی انجام می‌شود: پزشک برش کوچکی ایجاد می‌کند، چرک را خارج و حفره را تمیز می‌کند [۱]. گاهی از چرک برای کشت نمونه گرفته می‌شود، به‌ویژه در آبسه‌های مکرر، شدید یا مقاوم به درمان [۲].

آنتی‌بیوتیک چه زمانی لازم است؟

در بسیاری از آبسه‌های ساده که به‌خوبی تخلیه شده‌اند، آنتی‌بیوتیک فایدهٔ زیادی اضافه نمی‌کند. راهنمای انجمن بیماری‌های عفونی آمریکا (IDSA) مصرف آنتی‌بیوتیک را بیشتر برای این شرایط در نظر می‌گیرد [۲]:

• علائم درگیری عمومی بدن مانند تب، ضربان قلب یا تنفس تند
• ضعف قابل‌توجه سیستم ایمنی
• همراهی آبسه با سلولیت گسترده
• آبسه‌ای که با تخلیه به‌تنهایی بهبود نیافته است

پزشک ممکن است بر اساس محل آبسه، بیماری‌های زمینه‌ای مانند دیابت و شرایط بیمار، تصمیم دیگری بگیرد. مصرف آنتی‌بیوتیک بدون نیاز، به‌ویژه در عفونت‌های پوستی که اغلب با استافیلوکوک ایجاد می‌شوند، در گسترش مقاومت آنتی‌بیوتیکی نقش دارد.

آبسه در افراد دیابتی

در فرد دیابتی، آبسه ممکن است بزرگ‌تر، عمیق‌تر یا سخت‌تر قابل کنترل باشد و قند خون را هم بالا ببرد. آبسه‌های پا در افراد دیابتی بخشی از عفونت پای دیابتی هستند و نباید سرپایی و خودسرانه مدیریت شوند. NHS هم وجود دیابت یا بیماری مزمن را از دلایل مراجعه به پزشک برای هر برجستگی پوستی می‌داند [۱].

آبسه‌های مکرر: نشانهٔ چه چیزی هستند؟

اگر آبسه‌ها بارها، در یک نقطه یا نقاط مختلف بدن تکرار می‌شوند، بررسی علت زمینه‌ای اهمیت دارد. پزشک ممکن است این احتمالات را بررسی کند [۲]:

• عوامل موضعی مانند کیست پیلونیدال (کیست موییِ ناحیهٔ دنبالچه)، جسم خارجی، یا بیماری التهابی مزمن غدد عرق در زیر بغل و کشاله‌ها (هیدرادنیت چرکی)
• حمل مزمن استافیلوکوک در بینی یا پوست، از جمله سویه‌های مقاوم به آنتی‌بیوتیک
• دیابت تشخیص‌داده‌نشده یا کنترل نامناسب قند خون
• مشکلات سیستم ایمنی (نادر)

در آبسه‌های مکرر، معمولاً کشت از چرک و در برخی بیماران اقدامات کاهش حمل میکروب روی پوست در نظر گرفته می‌شود؛ تصمیم دربارهٔ این اقدامات با پزشک است [۲].

علائم هشدار: چه زمانی فوری اقدام کنیم؟

در این موارد، مراجعهٔ فوری یا در همان روز لازم است [۱]:

• برجستگی دردناک، قرمز و داغ همراه با احساس گرما، سرما یا لرز
• قرمزی یا تورمی که از آبسه دور می‌شود و گسترش می‌یابد
• آبسه روی صورت، اطراف چشم یا بینی
• آبسه در دست یا انگشتان، که ممکن است به تاندون‌ها گسترش یابد
• آبسه در ناحیهٔ مقعد یا تناسلی
• درد بسیار شدید، رشد سریع یا تیره شدن پوست
• آبسه در فرد دیابتی یا با ضعف سیستم ایمنی

همچنین هر برجستگی که سفت و غیرمتحرک است، بیش از دو هفته باقی مانده یا در سینه ایجاد شده، باید توسط پزشک بررسی شود؛ چون ممکن است اصلاً آبسه نباشد [۱].

جمع‌بندی

آبسه پوستی تجمع چرکی است که بدن برای محدود کردن عفونت ایجاد می‌کند. دمل‌های کوچک گاهی با مراقبت ساده بهبود می‌یابند، اما درمان اصلی بسیاری از آبسه‌ها تخلیهٔ اصولی است، نه فشار دادن در خانه یا صرفاً خوردن آنتی‌بیوتیک. آبسه‌های همراه با تب، قرمزی گسترش‌یابنده، محل‌های حساس مانند صورت و دست، و آبسه در افراد دیابتی، نیازمند ارزیابی سریع‌اند. برای آشنایی کلی‌تر با علائم عفونت، مقالهٔ علائم عفونت زخم را ببینید.