عفونت زخم بعد از عمل؛ علائم، علت‌ها و زمان مراجعه به پزشک

چند روز بعد از جراحی، اطراف بخیه کمی قرمز و حساس است و گاهی کمی ترشح دارد. بسیاری از بیماران در این مرحله نمی‌دانند این تغییرات بخشی از ترمیم است یا نشانهٔ عفونت. عفونت زخم بعد از عمل معمولاً با دردی که به‌جای کم شدن بیشتر می‌شود، قرمزی رو به گسترش، ترشح کدر یا چرکی، باز شدن لبه‌های زخم یا تب خود را نشان می‌دهد.

در این مقاله توضیح می‌دهیم عفونت محل جراحی چیست، چه زمانی ظاهر می‌شود، چه کسانی بیشتر در معرض آن‌اند و چه زمانی باید با جراح یا پزشک تماس گرفت. این محتوا توسط دکتر مجتبی هدایت یعقوبی، متخصص بیماری‌های عفونی و گرمسیری و دانشیار دانشگاه علوم پزشکی البرز، بازبینی شده است؛ عفونت‌های مرتبط با بیمارستان از حوزه‌های پژوهشی ایشان است.

پاسخ کوتاه

• عفونت محل جراحی عفونتی است که در ناحیهٔ عمل ایجاد می‌شود و می‌تواند پوست، بافت زیرین، اندام‌های داخلی یا ایمپلنت را درگیر کند [۱].
• علائم شایع: قرمزی و درد اطراف زخم، ترشح کدر یا چرکی و تب [۱].
• زمان بروز: بیشتر در روزها تا چند هفتهٔ اول؛ در جراحی‌های همراه با ایمپلنت، گاهی دیرتر [۲].
• اولین قدم: در صورت بروز علائم، با جراح یا مرکز درمانی که عمل را انجام داده تماس بگیرید [۱].
• درمان ممکن است شامل باز کردن و تخلیهٔ زخم، آنتی‌بیوتیک یا گاهی جراحی مجدد باشد و به نوع عفونت بستگی دارد [۱].

عفونت محل جراحی چیست؟

عفونت محل جراحی (Surgical Site Infection) عفونتی است که در بخشی از بدن که جراحی روی آن انجام شده ایجاد می‌شود. این عفونت یکی از انواع عفونت‌های مرتبط با مراقبت‌های درمانی است و ممکن است فقط پوست محل برش را درگیر کند یا به لایه‌های عمیق‌تر، اندام‌های داخلی یا وسایل کاشته‌شده مانند پروتز مفصل برسد [۱].

انواع عفونت محل جراحی

در تعاریف استاندارد، عفونت محل جراحی بر اساس عمق درگیری به سه گروه تقسیم می‌شود [۲]:

نکتهٔ مهم ردیف آخر این است که در عفونت‌های عمقی، ظاهر پوست ممکن است تقریباً طبیعی باشد و تب یا درد عمقی تنها نشانه‌ها باشند.

عفونت بعد از عمل چه زمانی ظاهر می‌شود؟

بیشتر عفونت‌های محل جراحی در چند روز تا چند هفتهٔ اول پس از عمل بروز می‌کنند. در سامانهٔ نظارتی CDC، عفونت‌های محل جراحی تا ۳۰ روز پس از عمل پیگیری می‌شوند و برای برخی جراحی‌ها، به‌ویژه آن‌هایی که با کاشت ایمپلنت همراه‌اند، این بازه تا ۹۰ روز در نظر گرفته می‌شود [۲].

عفونت‌های مرتبط با پروتز و ایمپلنت گاهی حتی ماه‌ها پس از عمل ظاهر می‌شوند و علامت اصلی آن‌ها ممکن است فقط درد تازه یا رو به افزایش در محل ایمپلنت باشد.

ترمیم طبیعی زخم جراحی یا عفونت؟

این جدول راهنمای کلی است. اگر مطمئن نیستید، تماس با جراح یا مراجعه برای معاینه بهتر از حدس زدن است.

باز شدن بخیه همیشه یعنی عفونت؟

نه همیشه. باز شدن زخم ممکن است به دلیل فشار، کشش، ترمیم ضعیف یا تجمع مایع زیر پوست (سروما) هم رخ دهد. اما باز شدن زخم همراه با ترشح چرکی، بو یا قرمزی رو به گسترش، احتمال عفونت را بالا می‌برد و باید ارزیابی شود.

چه کسانی بیشتر در معرض عفونت بعد از عمل هستند؟

عوامل مختلفی خطر عفونت محل جراحی را بیشتر می‌کنند. برخی به بیمار و برخی به خود جراحی مربوط‌اند [۱][۳]:

عوامل مربوط به بیمار:

• دیابت، به‌ویژه با قند کنترل‌نشده
• سیگار کشیدن
• چاقی
• ضعف سیستم ایمنی یا مصرف داروهای سرکوب‌کنندهٔ ایمنی
• عفونت فعال در جای دیگری از بدن در زمان جراحی

عوامل مربوط به جراحی:

• جراحی‌های طولانی
• جراحی روی ناحیه‌ای که از قبل آلوده یا عفونی بوده، مثل روده یا زخم باز
• جراحی‌های همراه با کاشت پروتز یا ایمپلنت
• جراحی‌های اورژانسی

علائم هشدار: چه زمانی فوری اقدام کنیم؟

در موارد زیر، منتظر نوبت عادی نمانید و با جراح یا اورژانس تماس بگیرید:

• تب بالا همراه با لرز پس از جراحی
• درد بسیار شدید در محل عمل که با ظاهر زخم تناسب ندارد
• قرمزی یا تورمی که در عرض چند ساعت گسترش می‌یابد
• تاول، لکه‌های تیره یا بنفش روی پوست اطراف زخم
• خروج حجم زیادی چرک یا باز شدن ناگهانی زخم
• گیجی، افت فشار، تنفس تند یا تنگی نفس

این علائم ممکن است نشانهٔ عفونت‌های شدید مانند فاشئیت نکروزان یا سپسیس باشند که به درمان فوری بیمارستانی نیاز دارند [۴].

اولین قدم در صورت شک به عفونت

1. با جراح خود یا مرکز درمانی که عمل را انجام داده تماس بگیرید. جراح از جزئیات عمل شما آگاه است و معمولاً اولین کسی است که باید زخم را ببیند [۱].
2. از عکس گرفتن روزانه از زخم برای مقایسهٔ روند تغییرات استفاده کنید؛ این کار به پزشک هم کمک می‌کند.
3. آنتی‌بیوتیک باقی‌ماندهٔ قبلی یا داروی دیگران را مصرف نکنید.
4. زخم را فشار ندهید و پانسمان را خلاف دستور جراح عوض نکنید.

نقش متخصص بیماری‌های عفونی

بسیاری از عفونت‌های سطحی محل جراحی توسط خود جراح مدیریت می‌شوند. ارزیابی متخصص عفونی معمولاً در این شرایط کمک‌کننده است:

• عفونتی که با درمان اولیه بهتر نشده یا عود کرده است
• عفونت مرتبط با پروتز مفصل، پیچ و پلاک یا سایر ایمپلنت‌ها؛ که معمولاً درمان طولانی و هماهنگی نزدیک بین جراح و متخصص عفونی لازم دارد
• رشد میکروب مقاوم به آنتی‌بیوتیک در کشت
• بیماران دیابتی، با نارسایی کلیه یا ضعف سیستم ایمنی
• عفونت‌های عمقی یا همراه با عفونت خون

در این موارد، عفونت‌های بعد از جراحی و اقدامات پزشکی با هماهنگی پزشک معالج بررسی می‌شوند.

عفونت بعد از عمل چگونه بررسی و درمان می‌شود؟

بررسی‌ها

• معاینهٔ زخم و در صورت نیاز باز کردن بخشی از آن برای بررسی عمق
• کشت از چرک یا بافت عمقی؛ نمونه‌ای که از عمق زخم گرفته شود، معمولاً از سواب سطحی ارزشمندتر است
• آزمایش خون برای بررسی شدت التهاب و عملکرد اندام‌ها
• سونوگرافی یا سی‌تی‌اسکن وقتی احتمال تجمع چرک در عمق یا عفونت داخلی مطرح است

اصول درمان

• باز کردن و تخلیهٔ زخم: در بسیاری از عفونت‌های سطحی، باز کردن محل و تخلیهٔ چرک بخش اصلی درمان است [۵].
• آنتی‌بیوتیک: در عفونت‌هایی که به بافت اطراف گسترش یافته، با تب همراه‌اند یا عمقی هستند، معمولاً لازم است. نوع آن به محل جراحی، میکروب احتمالی و نتیجهٔ کشت بستگی دارد [۱].
• جراحی مجدد: برای تخلیهٔ آبسه‌های عمقی یا در برخی عفونت‌های مرتبط با ایمپلنت ممکن است لازم باشد [۱].
• کنترل قند خون و رسیدگی به بیماری‌های زمینه‌ای.

انتخاب دقیق دارو و مدت درمان باید پس از معاینه و توسط پزشک انجام شود؛ مصرف خودسرانه یا ناقص آنتی‌بیوتیک می‌تواند به مقاومت آنتی‌بیوتیکی کمک کند.

پیشگیری: بیمار چه کاری می‌تواند انجام دهد؟

بخش بزرگی از پیشگیری بر عهدهٔ تیم جراحی است، اما بیمار هم نقش دارد [۱][۳]:

• پیش از عمل: بیماری‌هایی مثل دیابت را به جراح اطلاع دهید؛ در صورت امکان سیگار را ترک کنید؛ موهای محل عمل را خودتان با تیغ نتراشید.
• پس از عمل: پیش و پس از دست زدن به زخم یا پانسمان، دست‌ها را بشویید؛ اطرافیان به زخم دست نزنند.
• در خانه: دستورهای مراقبت از زخم را دقیق اجرا کنید و بدانید در صورت بروز مشکل با چه کسی تماس بگیرید.
• در افراد دیابتی: کنترل دقیق قند خون در دورهٔ پس از عمل اهمیت ویژه‌ای دارد.

جمع‌بندی

مهم‌ترین تفاوت ترمیم طبیعی با عفونت زخم جراحی، جهت تغییرات است: در ترمیم، درد و قرمزی کم می‌شوند؛ در عفونت، بیشتر. قرمزی رو به گسترش، ترشح چرکی، باز شدن زخم و تب دلایل کافی برای تماس با جراح‌اند. عفونت‌های عمقی، مرتبط با ایمپلنت، مقاوم یا تکرارشونده، معمولاً از هماهنگی جراح و متخصص بیماری‌های عفونی سود می‌برند. برای آشنایی کلی‌تر با نشانه‌های عفونت در انواع زخم‌ها، مقالهٔ علائم عفونت زخم را ببینید.